Gemeenten kunnen scholen, sportvelden en andere voorzieningen beter borgen in gebiedsontwikkelingen door steviger te onderhandelen. Dat was de kern van een webinar van Natuur & Milieu over de aanwezigheid van en toegang tot voorzieningen. Volgens de sprekers hebben gemeenten die sturingsinstrumenten al in handen.
‘We moeten beginnen met bepaalde zaken niet-onderhandelbaar te maken in gesprekken met derde partijen’, zegt Ellen van Bueren, hoogleraar aan TU Delft. Haar advies richt zich voornamelijk aan gemeenten die samenwerken met ontwikkelaars aan gebiedsontwikkelingen.
Volgens haar raken voorzieningen nu te vaak uit beeld zodra woningbouw en grondopbrengsten de boventoon voeren. Ook het stapelen van ambities in gebiedsontwikkeling zet druk op het behouden van voorzieningen. Juist dat mechanisme zet druk op scholen, sportlocaties, buurtplekken en andere basisfuncties in wijken, waarschuwt Van Bueren tijdens het webinar
Volgens Van Bueren is in het afgelopen decennium veel nadruk gelegd op het versnellen van woningbouw. Subsidies, bestuurlijke afspraken en planningen waren sterk gericht op zoveel mogelijk woningen opleveren.
Dit heeft ervoor gezorgd dat gemeenten nu geconfronteerd worden met een dubbele compensatie: in het verleden zijn voorzieningen verdwenen voor meer woningbouw. Door diezelfde verdichting is de druk op overgebleven voorzieningen vergroot.
Basisschool dreigt te sluiten
Dat is zichtbaar in zowel bestaande als nieuwe stadswijken. Van Bueren wees onder meer op de lopende gebiedsontwikkeling Binckhorst in Den Haag, waar de enige basisschool aan het einde van dit schooljaar dreigde te stoppen, en op sportvelden die volgens haar steeds vaker wijken voor andere functies.
Deze casus heeft inmiddels geleid tot Kamervragen. In antwoorden op de vragen van het CDA schrijft minister Boekholt-O’Sullivan dat zij werkt aan een integrale aanpak om wonen, werken, bereikbaarheid, groen en maatschappelijke voorzieningen meer in samenhang te ontwikkelen. ‘Het schoolbestuur heeft ondertussen laten weten het besluit terug te draaien.’
Sociale Cohesie
Jacomijn Baart, senior projectleider bij Platform31, vindt dat gemeenten breder naar voorzieningen moeten kijken. Het gaat volgens haar niet alleen om de primaire functie, maar ook om sociale cohesie, ontmoeting en ‘publieke familiariteit’: het dagelijks tegenkomen van bekende gezichten in de buurt.
Die meerwaarde is volgens Baart groter dan gemeenten soms laten gelden in gesprekken met grondeigenaren en ontwikkelaars. Volgens Van Bueren vraagt dat ook iets van gemeenten zelf: zij moeten voldoende kennis, kunde en bestuurlijk vertrouwen opbouwen om met ontwikkelaars het gesprek te voeren over gebruikswaarde, toekomstwaarde en ze moeten zelf een redelijke bijdrage leveren aan voorzieningen.
Bereikbaarheid meewegen
Baart benadrukt verder dat niet alleen aanwezigheid telt, maar ook toegankelijkheid. Een voorziening kan in theorie dichtbij liggen, maar in de praktijk slecht bereikbaar zijn door drukke wegen, verkeersonveilige routes of een gebrek aan passend vervoer voor kinderen, ouderen en mensen zonder auto.
Zij wees daarbij op het belang van sociaal en speelweefsel: niet alleen de speeltuin telt, maar ook de route ernaartoe. Volgens haar vraagt dat om betere wijkanalyses, waarin data en ervaringskennis samenkomen. Gemeenten moeten niet alleen normen en vuistregels gebruiken, maar ook ophalen welke voorzieningen bewoners echt als onmisbaar zien in hun wijk of dorp.
Concurrentie tussen voorzieningen
Tijdens het webinar klonk ook het advies om scherp te letten op concurrentie tussen voorzieningen. Van Bueren wees erop dat gemeenten niet alleen moeten sturen op meer voorzieningen, maar ook op de condities waaronder die gezond en duurzaam kunnen bestaan.
Zij waarschuwde bijvoorbeeld voor concurrentie tussen sportvelden en groen, maar ook voor private voorzieningen die het gebruik van publieke plekken op straatniveau kunnen verdringen.
Als voorbeeld noemde zij appartementencomplex The Family van BPD in Delft. Daar zijn openbare ruimte en gezinsvoorzieningen in het gebouw opgenomen om bewoners een veilige omgeving te bieden. Volgens Van Bueren gaven bewoners zelf aan daardoor minder gebruik te maken van de publieke speeltuin en andere voorzieningen op straatniveau.
Meervoudig ruimtegebruik is ook een mogelijke oplossing, zegt Baart. Voorzieningen kunnen volgens haar slimmer worden gecombineerd, bijvoorbeeld door scholen, cultuur, sport en horecafuncties te laten delen. Zij wees daarbij op het Huis van Eemnes, waar verschillende functies onder één dak zijn gebracht.
Andere sturing
Beide sprekers wezen op bestaande sturingsmogelijkheden, zoals het omgevingsplan, voorwaardelijke verplichtingen en afspraken via gronduitgifte of anterieure overeenkomsten. Tegelijk blijft veel afhankelijk van onderhandelingen, zeker in gebieden waar gemeenten de grond niet volledig in bezit hebben.
Volgens de sprekers zit daar ook een zwakke schakel: voorzieningen komen vaak wel terug in omgevingsvisies en beleidsambities, maar zijn in de uitvoering minder hard af te dwingen. Juist daarom moeten gemeenten volgens hen eerder en steviger sturen.
Baart wees ten slotte op de financiering van voorzieningen als apart knelpunt. De huidige systematiek via grondexploitatie schiet volgens haar geregeld tekort, waardoor andere modellen nodig zijn. Als voorbeeld noemde zij Groningen, waar bij de ontwikkeling van het Suikerterrein ook zorgverzekeraars zijn betrokken bij de financiering van voorzieningen.
| Natuur & Milieu presenteerde tijdens het webinar een gids met maatregelen om voorzieningen dichterbij te houden, met onder meer deze tips: 1. Multifunctionele accommodaties meerdere voorzieningen worden gecombineerd op één plek, zoals zorg, cultuur, ontmoeting en werk. 2. Flexibel programmeren Gemeenten reserveren ruimte voor voorzieningen en passen de invulling later aan op veranderende behoeften in een wijk. 3. Coöperaties Inwoners organiseren zelf voorzieningen, zoals een dorpswinkel of ontmoetingsplek, vaak met steun van de gemeente. 4. Opheffen barrières Kleine ruimtelijke ingrepen, zoals een extra oversteek of fietsbrug, maken voorzieningen sneller en veiliger bereikbaar. 5. Nabijheid in mobiliteitsplannen Gemeenten nemen bereikbaarheid van voorzieningen expliciet mee in mobiliteitsbeleid en ruimtelijke keuzes. |