Het is misschien wel een van de lastigste stedelijke vraagstukken: hoe zorg je ervoor dat nieuwe bewoners contact met elkaar maken, zonder dat van bovenaf op te leggen? In het Sumatrahof in Leiden blijkt de sleutel een subtiel samenspel van ruimtelijke en sociale keuzes, blijkt uit onderzoek van antropologe Benice Bartman.
Het Sumatrahof, vorig jaar zomer opgeleverd, bestaat uit 82 sociale huurwoningen van woningstichting Ons Doel, waarvan 10 bedoeld voor cliënten van zorgorganisatie De Haardstee.
Zijdekwartier Architecten tekende voor het ontwerp van het complex dat net buiten het centrum van Leiden ligt. In het hof staat ontmoeting centraal. Er is een gemeenschappelijke binnentuin, er zijn brede galerijen waar plek is voor een bankje voor de deur en een gemeenschappelijke ruimte. En, er zijn meerdere in- en uitgangen, waardoor bewoners er ook voor kunnen kiezen contact te vermijden.
Het complex is nadrukkelijk ontworpen om prettig samenleven te ondersteunen. Niet door ontmoeting verplicht te stellen, maar door lichte vormen van contact mogelijk te maken ‘waaruit verbinding kan groeien’, zo schrijft Bartman. Zij deed van september tot en met november 2025 onderzoek naar de gemeenschapsvorming in het Sumatrahof.
Keuzevrijheid
Volgens Bartman is die keuzevrijheid cruciaal. ‘Bewoners kunnen contact met elkaar zoeken, zonder dat dat wordt opgedrongen.’ Dat de bewoners elkaar in de beginperiode opzoeken om gereedschap te lenen of simpelweg even een praatje maken, verbaast niet in een nieuw opgeleverd gebouw, maar het wordt de bewoners door het ontwerp van het complex wel erg makkelijk gemaakt.
Bartman laat zien hoe het sociale contact tussen bewoners zich vanaf die eerste fase van klussen en verhuizen via de fase van settelen naar de fase van verbinding ontwikkelt. Daarin krijgt het dorpsgevoel steeds meer vaste grond.
Daarbij spelen naast het alledaagse contact nog twee, aanvullende ‘lagen’ een rol. Zo zijn er de formele momenten waarin bewoners in de gemeenschappelijke ruimte in het gebouw bijeenkomen om hun ideeën en wensen over de inrichting van de gemeenschappelijke binnentuin in te brengen.
Bewoners zijn door kwartiermakers betrokken bij hun woonomgeving, en het is tegelijkertijd een manier om elkaar beter te leren kennen
‘Bewoners zijn door kwartiermakers betrokken bij hun woonomgeving, en het is tegelijkertijd een manier om elkaar beter te leren kennen’, zegt Bartman. Dat contact leidde onder meer tot het idee om maandelijks een spelletjesavond in dezelfde gemeenschappelijke ruimte te organiseren.
Daarbij komt de derde laag, de inmiddels in het leven geroepen Whatsappgroep van pas. ‘De verschillende vormen van contact versterken elkaar ook’, zegt Bartman, ‘want het alledaagse contact wordt voortgezet in de Whatsappgroep, een makkelijke manier om snel meer mensen te bereiken en afspraken te maken. En de ruimtelijke structuur ondersteunt dat ook weer; de gemeenschappelijke ruimte is bijvoorbeeld zichtbaar voor wie het gebouw binnenkomt.’
Ideale gemeenschap
Bartman durft geen uitspraak te doen over hoe het gemeenschapsgevoel zich in de loop der tijd zal ontwikkelen in het Sumatrahof, maar volgens haar is duidelijk dat het ontwerp van het complex heeft bijgedragen aan een stevige basis.
‘Het maakt een groet in de hal, een praatje in de lift of een korte uitwisseling op de galerij gemakkelijk. Dit contact is meestal vrijblijvend en laagdrempelig, maar speelt een belangrijke rol in het leren kennen van medebewoners. De menselijke schaal, de subtiele overgang van semi-openbaar naar privé in de veilige omgeving van het hof, maken dit mogelijk.’
Bartman legt veel nadruk op de combinatie van het stimuleren van contact én het vrijblijvende karakter daarvan. ‘Die keuzevrijheid wordt door velen gewaardeerd’, schrijft Bartman.
Medewerkers en cliënten van De Haardstee maken ook deel uit van het alledaagse leven in het gebouw en bewegen zich zichtbaar door het Sumatrahof, zonder dat dit door bewoners als bijzonder wordt ervaren. ‘Het onderzoek laat daarmee zien hoe ruimtelijke en sociale keuzes samen voorwaarden scheppen voor ontmoeting en contact, zonder vast te hoeven leggen hoe dat contact eruit moet zien’, concludeert Bartman.
Het onderzoek laat daarmee zien hoe ruimtelijke en sociale keuzes samen voorwaarden scheppen voor ontmoeting en contact, zonder vast te hoeven leggen hoe dat contact eruit moet zien
‘Leefbaarheid, informele zorg en gemeenschapsvorming worden zichtbaar als processen die zich ontwikkelen wanneer ontmoeting wordt gefaciliteerd en bewoners ruimte krijgen om zelf initiatief te nemen.’
Angel uit misverstanden
Wie het boekje leest, krijgt bijna het idee dat in het Sumatrahof de ideale gemeenschap is ontstaan. Desgevraagd laat de onderzoeker weten dat ‘er natuurlijk ook weleens verschil van mening of conflict is’. Vooral online kunnen misverstanden gemakkelijk ontstaan.
‘Dat hoort er ook bij. Maar het belangrijkste is dat misverstanden worden opgelost door bijvoorbeeld iets te verhelderen. Of door een grapje te maken, zodat de angel eruit gaat. Belangrijk is dus dat het contact wel wordt voortgezet en dat gebeurde ook’.
De nadruk op vrijblijvende ontmoeting sluit de kans op vereenzaming niet uit, iets wat Bartman niet ontkent. ‘Er kunnen altijd mensen zijn die iets meer aanmoediging nodig hebben, maar in het Sumatrahof heeft iedereen laagdrempelig de mogelijkheid om mee te doen.’
En zo wordt dat door experts uit het veld ook gezien. Zo won het project de landelijke ZorgSaamWonen Award, bedoeld voor projecten die betaalbaarheid, inclusiviteit en sociale kwaliteit weten te verbinden.