Stationsomgevingen, parken en pleinen in Amsterdam worden heringericht om de sociale veiligheid te verbeteren. Dit onder meer door dynamische verlichting, kiosken bij metro-ingangen en betere zichtlijnen. Deze ingrepen komen voort uit een integrale aanpak voor een aantrekkelijkere en veiligere openbare ruimte, met extra aandacht voor vrouwvriendelijke inrichting.
‘We kijken met een andere bril naar de stad: hoe ziet een route, een plein of een park eruit vanuit het perspectief van vrouwen, meiden en andere gebruikersgroepen?’ Dat stelt wethouder Melanie van der Horst (Openbare ruimte en Groen) in een raadsbrief.
In het Flevopark (Oost) en Park Spieringhorn (Nieuw-West) worden routes, zichtlijnen en verlichting aangepast op basis van gebruiksonderzoek onder vrouwen. Hetzelfde geldt voor plein ’40-’45, waar ontmoetingsplekken, toiletten en speelvoorzieningen worden toegevoegd. De herinrichting moet leiden tot betere verblijfskwaliteit en inclusiviteit.
De gemeente voert deze aanpassingen uit vanuit het perspectief van verschillende gebruikersgroepen, waaronder vrouwen en LHBTIQ+ personen. Daarbij wordt fysieke inrichting afgestemd op behoeften rond zichtbaarheid, sociale controle en toegankelijkheid. In Zuidoost, Oost en Nieuw-West is hiervoor aanvullend praktijkonderzoek gedaan.
‘De inrichting van de openbare ruimte is bepalend voor hoe mensen zich ergens voelen en gedragen. Als een plek schoon, overzichtelijk, goed verlicht en prettig ingericht is, voelen mensen zich veiliger en gedragen ze zich ook socialer’, aldus Van der Horst.
Stationsomgevingen
Ook stationsomgevingen krijgen extra aandacht. Zo worden zichtlijnen verbeterd, extra verlichting geplaatst en paviljoens toegevoegd bij metro-ingangen. De gemeente zoekt daar actief naar uitbaters voor kiosken, om de verblijfsfunctie te versterken en voor meer ogen op straat. Dit lijkt op een soortgelijk initiatief tegen eenzaamheid uit Groningen, de Michi Noeki.
– Verder worden fietspaden verbreed en beter verlicht. In het stadsgebied wordt gewerkt met een knelpuntenkaart sociale veiligheid. Die brengt locaties in beeld waar ingrepen nodig zijn in groen, verlichting of onderhoud. De kaart wordt dynamisch bijgewerkt op basis van nieuwe signalen en ervaringen uit de stad.
Pilot dynamische verlichting
Een van de maatregelen is de pilot met dynamische verlichting in enkele onderdoorgangen. Daar worden lichtprofielen aangepast aan het moment van de dag. De maatregel speelt in op de beleving van gebruikers en moet gevoelens van onveiligheid tegengaan.
Op ongeveer twintig andere plekken zijn al directe ingrepen in groen uitgevoerd om zichtlijnen te verbeteren. Ook worden schoonmaakrondes aangepast op plekken die als sociaal onveilig zijn aangemerkt.
Met de actualisatie van de Amsterdamse Thermometer van de Openbare Ruimte wil de gemeente monitoren of fysieke maatregelen effect hebben. Ook worden ontwerpprincipes aangescherpt op basis van nieuwe inzichten uit pilots en verkenningen en meldsystemen verbeterd.
Tegelijkertijd benadrukt Van der Horst dat niet alle veiligheidsproblemen ruimtelijk oplosbaar zijn. ‘We moeten ons blijven realiseren dat niet alles oplosbaar is met het doen van fysieke ingrepen en de realiteit complexer is.’
Otters van de openbare ruimte
De aanpak is mede het resultaat van het initiatiefvoorstel ‘Gastvrije Openbare Ruimte’ van raadslid Lisa Moeskops (februari 2025) en motie 334 bij de uitvoeringsagenda Amsterdam Maakt Ruimte.
Die motie vraagt om het expliciet meenemen van het perspectief van jonge vrouwen bij het inrichten van de openbare ruimte. Dat komt volgens de gemeente ook ten goede aan kinderen, ouderen en andere doelgroepen.
In beleids- en ontwerpkringen worden vrouwen regelmatig omschreven als ‘de otters van de openbare ruimte’. De metafoor verwijst naar otters als indicatorsoort: als zij ergens leven, is het ecosysteem gezond. Zo geldt ook dat een plek waar vrouwen zich veilig voelen, doorgaans goed is ingericht voor iedereen.