Groen en blauw als startpunt, niet als restpost: een omgekeerde ontwerpaanpak van stedenbouwkundig bureau PosadMaxwan blijkt effectief bij meerdere gebiedsontwikkelingen in onder meer Zuid-Holland. Verdichtingslocaties worden pas later in het proces aangewezen, vaak zelfs met meer extra woningen als resultaat. Dat zei ontwerper Marianne Lefever op het Festival Gezond Verstand in Den Haag.
De methode Gezond Ontwerpen van PosadMaxwan draait erom dat ruimte voor vergroening en water niet de sluitpost wordt in gebieds- en herontwikkelingen. De aanpak keert de klassieke verdichtingspiramide om: niet beginnen bij woningaantallen, maar bij de vraag welke groene structuren, waterlogica en sociale netwerken een gebied dragen. Vanuit die basis wordt pas later bepaald waar woningbouw passend is.
Dat maakt de methode fundamenteel anders dan traditionele verdichting, waar vaak eerst wordt gezocht naar plek voor woningen en groen, routes en ontmoetingsplekken daarop worden afgestemd.
De aanpak is binnen de provincie Zuid-Holland zeven keer toegepast in onder meer Capelle aan den IJssel, Dordrecht en Rotterdam. In deze gebieden leidde Gezond Ontwerpen er volgens PosadMaxwan toe dat woningen logischer aansluiten op dagelijkse bewegingen, ontmoetingsplekken en voorzieningen. Ook helpt de ontwerpaanpak al bestaande opgaven als wateroverlast, hittestress en verkeersdrukte te adresseren en daar ruimte voor te vinden vóór woningen worden bijgebouwd.
Gemeenten starten samen met PosadMaxwan met een gebiedsanalyse en komt een ‘gezond raamwerk’ tot stand. In het proces van bewonersparticipatie wordt bewoners voorgelegd wat volgens hen goed werkt in de wijk, welke routes ze gebruiken en welke plekken ze missen.
De omgekeerde ontwerpmethode helpt bewoners om de uitgangspunten van een verdichtingsproject beter te begrijpen en makkelijker mee te praten, zegt het bureau. Dit leidt volgens PosadMaxwan en de provincie Zuid-Holland tot een functionelere en toekomstbestendigere inrichting.
‘We merken dat gezondheid verbindt’, zegt Lefever. ‘Het is een gedeeld doel dat helpt om sociale en fysieke domeinen samen te brengen.’ Volgens haar zorgt dit gedeelde perspectief voor energie in complexe gebiedsontwikkelingen, omdat disciplines eerder in gesprek komen over wat bewoners nodig hebben om gezond te leven voordat er wordt geprogrammeerd.
Online platform
De zeven projecten in Zuid-Holland staan omschreven op een online platform van de provincie, met zes ruimtelijke bouwstenen voor gezond ontwerpen en de opbrengsten per project.
De Dordrechtse wijk Sterrenburg is een voorbeeld. Daar stond initieel een bescheiden verdichting van 250 woningen op de planning. In deze wijk liep het voorzieningenniveau terug doordat er in hetzelfde aantal woningen minder mensen woonden. Door eerst te kijken hoe het groenblauwe netwerk kon worden versterkt, ontmoetingsplekken beter konden worden verbonden en loop- en fietsroutes konden worden verbeterd, bleek dat de wijk ruimte had voor 3.000 tot 5.000 woningen.
Door de komst van meer nieuwe inwoners ontstonden volgens de gemeente bovendien kansen voor meer voorzieningen en een gevarieerder en kwalitatiever aanbod van groene ruimtes.
Ook in de wijk Ridderveld in Alphen aan den Rijn levert de afstemming van woningen op groene en sociale netwerken op dat er meer ruimte ontstaat voor ondernemers, meer variatie in woontypes en beter gebruikte ontmoetingsplekken. Door eerst de routes, groenstructuren en sociale ankerpunten te analyseren, schuiven woonlocaties logischer in het bestaande weefsel.
Wanneer is ‘omgekeerd ontwerpen’ het meest geschikt?
-Herstructurering van naoorlogse wijken waar leefbaarheid onder druk staat.
-Gebieden met bestaande groen- of waterstructuren die kwaliteit kunnen dragen.
-Complexe gebiedsopgaven waar meerdere disciplines en belangen samenkomen.
-Nieuwe uitbreidingslocaties waar gezondheid en klimaatadaptatie vanaf het begin leidend moeten zijn.
Concreet en toepasbaar
Gemeenten noemen de aanpak concreet, toepasbaar en geschikt voor zowel bestaande wijken als nieuwe uitbreidingen. Een betrokken wethouder uit Capelle aan den IJssel ziet het als een manier om vastgelopen processen vlot te trekken: ‘De bestaande paden bewandelen werkte hier niet meer, toen kwamen we via de provincie uit op Gezond Ontwerpen.’
Door vroegtijdig met bewoners te spreken over kansen in het bestaande netwerk, ontstaat meer draagvlak voor verdichtingsplannen later in het proces. ‘Wat mij betreft kun je de Capellenaar op deze manier ook al laten aanhaken bij visievorming.’
Volgens Lefever is de aanpak inmiddels ook elders in het land succesvol toegepast, maar dan zonder betrokkenheid van provincies en in opdracht van gemeenten of woningcorporaties. De participatie wordt per project afgestemd op lokale behoeftes, maar de omgekeerde volgorde, eerst de gezonde basis, dan de bouw, is steeds het uitgangspunt.
Het landelijk vaker toepassen en verankeren van deze ontwerpaanpak kan volgens Lefever de leefbaarheid van herontwikkelingen verhogen en de cohesie in wijken en buurten versterken. Doordat projecten beginnen bij wat een wijk gezond en toekomstbestendig maakt, ontstaat een ruimtelijke structuur waarin woningbouw niet alleen wordt toegevoegd, maar daadwerkelijk waarde toevoegt.
Sociaal en fysiek
Ontwerper Lefever lichtte de aanpak toe op het Festival Gezond Verstand, georganiseerd door de provincie Zuid-Holland. Het evenement bracht gezonde initiatieven in het sociale en fysieke domein onder de aandacht.
Die twee domeinen hebben elkaar hard nodig om ambities op brede welvaart en een gezonde leefomgeving te realiseren, klinkt door in het afrondende panelgesprek. Een ontwerpproces vraagt daarom dat ambtenaren vroeg samenwerken: welke sociale opgaven hebben baat bij welke fysieke inrichting?
Door die gedeelde taal te ontwikkelen, ontstaat een fundament voor gebiedsontwikkeling waarin gezondheid niet een extra laag is, maar het vertrekpunt.
De provincie scoort landelijk het laagst als het gaat om gezonde levensverwachting en startte daarom in 2020 het programma Gezond en Veilig. Een belangrijk onderdeel daarvan is positieve gezondheid.